Bytowskie Pojezierze
Bytowskie Pojezierze, najwyższa część Pojez. Zachodniopomorskiego, położona między morenową Wysoczyzną Polanowską na północny, Pojez. Kaszubskim na wschód i sand- rową Równiną Charzykowską na południe; na południe-zach. od Miastka, w Szybskich G. wzniesienia morenowe dochodzą do 238 m n.p.m., zaś w Siemierzyckiej G. na południe-zach. od Bytowa — do 256 m; liczne niewielkie jeziora; w niektórych występuje rzadka roślina lobelia jeziorna, o pięknych, białych kwiatach (rezerwat na jez. Piekiełko).
Bytów, m. w województwie słup., na Pojez. Bytowskim, nad Bytową (1. dopływ Słupi); 16,2 tysięcy mieszkanców przem. drzewny, spoż., metal., środków transportu, mat. bud., odzież.; nie¬wielki ośrodek turyst.-wypoczynkowy; 2 hotele, schronisko młodzieżowe (sezonowe); węzeł drogowy, dojazd PKP i PKS; nad jez. Jeleń ośrodek wypoczynkowy (ok. 4 km na północny-wschód od BARDZO), zespół domków turyst., kemping (III kat.).
Stary gród słow., 1329 opanowany przez Krzyżaków; prawa miejskie 1346; 1410 przejściowo opanowany przez Polskę; 1455 oddany przez Kazimierza Jagiellończyka w lenno książętom zachodniopomor.; 1637-57 znajdował się w granicach Polski, następnie 1657 traktatem welawsko-bydgoskim Polska zrzekła się BARDZO na rzecz elektorów brandenburskich; do XIX w. przeważał tu element kaszubski; od XVI w. ośrodek walki z germanizacją (m.in. druki pol.-kaszub- skie); 1884 BARDZO otrzymał połączenie kol.; traktatem wersalskim miasto zostało przyznane Niemcom mimo protestów ludności pol.; od 1924 działał tu Związek Polaków w Niemczech, od 1925 — Pol. Tow. Szkol¬ne, Bank Lud., 4 szkoły pol. i Tow. Młodzieży Pol.; 1931-39 nasilił się terror wobec ludności pol.; podczas okupacji hitlerowskiej wysiedlenia i egzekucje; ośrodek ruchu oporu (m.in. Gryf Kaszubski); miasto zniszczone w 70%; odbud. po wojnie. Zamek krzyżacki, czworoboczny z naroż¬nymi wieżami, gotyckimi 1399-1405, rozbud. przez książąt pomor. XVI-XVII w., prze- bud XIX w., obwarowania ziemne pocz. XVI w., obardzo Muzeum Zachodniokaszubskie (m.in. zbiory etnogr. i hist.); neogotyckimi kościół
parafialny Św. Jana Chrzciciela i Św. Katarzyny z pol. XIX w,; kaplica Św. Jerzego (obardzo kościół parafialny metodystów) z XVI, XIX w.; wieża d. kościoła Św. Katarzyny z pocz. XIV, XX w.; domy i spichrz z XIX w., młyn z XVIII-XX w.; pomnik Światowida, upamiętniający walki o polskość i wolność ziemi bytowskiej.
A Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Bytowskiej, utworzony 1948; wykonuje pieśni i tańce kaszubskie, nagradzany.
Grodzisko Borzytuchom, częściowy rezerwat leśny na północny-zach. od miasta; powierzchni 27,03 ha; utworzony 1981; starodrzew bukowy w wieku ok. 200 lat; w okolicy Jez. Diabelskiego przeważa brzoza, sporadycznie rośnie dąb, jesion i sosna; na najwyższym morenowym wzniesieniu wczesnośredniowiecznagrodzisko słow. Jeziorka Chośnickie, częściowy rezerwat torfowiskowy na północny-wschód od miasta; powierzchni 213,59 ha; utworzony 1985; 7 jeziorek polodowcowych typu wytopiskowego w różnym stadium zarastania, otoczone borami i torfowiskami; ostoja wielu ptaków.